Egzersiz, Spor ve Sporcularda Yüksek Tansiyon – Atlet Hipertansiyonu

Egzersiz ve damarlar

Egzersizin damarlar ve tansiyon üzerindeki etkileri, yapılan egzersiz türüne göre değişir:

Aerobik egzersizler (yürümek, koşmak) atardamarların genişleyebilme yeteneğini (kompliyans) artırır. Egzersiz sırasında tansiyon yükselse de, egzersizden sonra istirahatteki tansiyonu düşürücü etki gösterir (yüksek tansiyonu tek başına tedavi eder anlamına gelmez)
Direnç (rezistans) egzersizleri (ağırlık kaldırmak) atardamarların genişleyebilme yeteneğini (kompliyans) azaltır. Egzersiz sırasında tansiyon yükselse de, egzersizden sonra istirahatteki tansiyonu düşürücü etki gösterir (yüksek tansiyonu tek başına tedavi eder anlamına gelmez)

Egzersiz sırasında tansiyonun en fazla yükseldiği egzersiz türü ağır direnç egzersizleridir: büyük (sistolik) ve küçük (diyastolik) tansiyon egzersiz sırasında yaklaşık dört kat yükselebilir. Sporcularda, doğrudan atar damar içinden yapılan kan basıncı ölçümleri sırasında görülmüştür ki ağır direnç egzersizleri sırasında tansiyon 480 / 350 mmHg’ye kadar yükselebilmektedir.

Egzersiz ve tansiyon. Egzersiz önerileri: Kime, Ne kadar?

Hangi tür olursa olsun (izometrik, izotonik, izometrik rezistans, dinamik rezistans, aerobik, anaerobik), egzersiz sırasında tansiyon mutlaka yükselir. Bu durum, egzersize hipertansif cevap sınırını aşmadıkça, doğal kabul edilir.

Genç sporcularda, yüksek tansiyon hastası olmasalar bile, istirahatteki tansiyon değerleri spor yapmayan yaşıtlarına göre genellikle daha yüksektir. Bu durum, vücudun spora verdiği adaptasyon yanıtı olup ileri yaşlarda bu sporcularda daha sık yüksek tansiyon gelişeceğini göstermez.

Sporcu olmayan yüksek tansiyon hastalarında (toplumun büyük bir kısmında) önerilen egzersiz (eğer kişinin egzersiz yapmasına engel olacak ek hastalığı veya özel durumu yoksa): haftada en az 5 gün, günde en az 30 dakika, orta-yoğun dinamik aerobik egzersiz yapmak (yürümek, koşmak, bisiklete binmek veya yüzmek). Bu şekilde yapılacak egzersiz ile istirahat halindeki tansiyon ölçümlerinde büyük (sistolik) tansiyonda 7 mmHg ve küçük (diyastolik) tansiyonda 5 mmHg düşüş sağlanmaktadır.

Direnç veya izometrik egzersizler ile istirahatteki tansiyon ölçüm değerlerinde daha da fazla düşüş sağlanabilir.

Düzenli olarak izometrik direnç egzersizi (izometrik el sıkma) yapmak istirahatteki büyük (sistolik) tansiyonu 7.5 mmHg, küçük (diyastolik) tansiyonu 3.2 mmHg azaltır.

Egzersize hipertansif cevap (Egzersiz sırasında tansiyonun beklenenden fazla yükselmesi)

Egzersiz sırasında ortaya çıkan abartılı tansiyon yükselmesidir (normalde egzersiz sırasında tansiyon zaten yükselir).

İstirahatte tansiyon normal iken, egzersiz sırasında büyük tansiyonun erkeklerde 210 mmHg üzerinde, kadınlarda 190 mmHg üzerinde olması VEYA büyük (sistolik) tansiyon egzersiz sırasında başlangıç değerine göre erkeklerde en az 60 mmHg, kadınlarda en az 50 mmHg artmasıdır.

Bu kişilerde, hayatlarının ileri döneminde hipertansiyon gelişiminin daha sık olduğu bildirilmiştir.

İstirahatteki tansiyon değeri ne olursa olsun, sistolik (büyük) tansiyonu egzersiz sırasında daha yüksek olan kişilerde ileride koroner kalp hastalığı (kalbi besleyen damarların tıkanıklığı) gelişme riski daha fazladır.

Bazı çalışmalarda, bu kişilerin ileride inme (felç) ve kalp krizi geçirme riskinin arttığı ileri sürülmüştür.

Orta yaşlı kişilerde uzun süreli koşu sırasında olabilen kalp kaynaklı ani ölümlerin egzersize bağlı hipertansiyon nedeniyle olabileceği bildirilmiştir.

Atletlerde yüksek tansiyon

Atletlerde, yarışma öncesi yapılan sağlık kontrollerinde en sık rastlanan tıbbi durum yüksek tansiyondur. Avrupalı atletlerde yapılan bir çalışmaya göre atletlerin %3’ünde yüksek tansiyon tespit edilmiştir.

Kadın sporcularda yüksek tansiyon, erkek sporculara göre daha az görülür.

Suplementler ve yüksek tansiyon

Anabolik steroid (anabolik androjenik steroid) kullanımı büyük (sistolik) tansiyonu 8 mmHg, yüksek tansiyon görülme sıklığını da 3 kat artırır.

Eritropoietin kullanımı tansiyonu yükseltebilir.

Metilfenidat kullanımı tansiyonu 5 mmHg yükseltebilir.

Kreatin monohidrat tansiyonu yükseltmez.

Kas ağrılarını gidermek için kullanılan NSAID (Steroid olmayan iltihap giderici ilaçlar) grubu ilaçlar tansiyonda yükselme yapabilir.

Yüksek tansiyonu olan sporcular

Tansiyon yüksekliği tedavi ile kontrol altında olan atletlerin spor yapmasında engel yoktur.

Yüksek tansiyonu olan sporcular, tansiyon kontrol altında değilse yarışma sporlarına (competitive sports) geçici olarak katılmamalıdırlar.

Yüksek tansiyona bağlı organ hasarı gelişmiş olan sporcularda tansiyon kontrol altında ise yarışma sporlarına (competitive sports) katılabilirler ancak güç sporlarından (power sports: ağırlık kaldırma, disk/cirit atma) uzak durmaları önerilir.

Yüksek tansiyona bağlı organ hasarları:

Kalp duvarında kalınlaşma (atlet kalbinden farklı olarak)
Gözün retinasında yüksek tansiyona bağlı değişiklikler
Kanda kreatinin düzeyinin erkeklerde 1.3-1.5 mg/dL, kadınlarda 1.2-1.4 mg/dL olması VE / VEYA mikroalbuminüri (idrarla protein kaybı)
Ultrason ile atar damar duvarında kalınlaşma ve plak tespit edilmesi.

Sporcunun ilave hastalıkları da varsa, spor yapmadan önce hekim onayı alması gerekir.

Düzenli egzersiz yapmak yüksek tansiyon gelişmesini azaltır mı, ömrü uzatır mı?

Daha önce elit atlet olan sporcular ileri yaşa ulaştıklarında, daha az sıklıkta yüksek tansiyon görülmektedir.

Hala aktif spor yapmaya devam eden, 35 yaş üzerindeki master atletlerde, yaş ilerledikçe yüksek tansiyon gelişme ihtimali daha azdır.

Telomer kısalması yaşlanmanın moleküler göstergelerinden biri olarak kabul edilir. Düzenli egzersizin Telomer kısalmasını azalttığı bildirilmiştir. Ancak ne sıklıkta ve ne yoğunlukta egzersiz yapılması konusu henüz net değildir.

Yapılan bir çok çalışmada atletlerin özellikle de dayanıklılık atletlerinin (endurance athletes: uzun mesafe koşucuları, bisikletçiler, yüzücüler) toplumun diğer bireylerine göre daha uzun ömürlü oldukları gözlenmiştir. Ancak bu görülen fayda, sporun her branşı için geçerli değildir; güç sporları (power sports: ağırlık kaldırma, disk/cirit atma) ile uğraşanlarda yaşam beklentisi toplumun genelinden farklı değildir.

Öte yandan unutmamalıdır ki yukarıdaki sonuçlar gözlem yapılan toplumun geneli için geçerlidir. Bireyin kendisi dikkate alındığında her kişi egzersizden aynı faydayı görmez; kişinin ek hastalıklarının bulunması, onun bazı egzersizleri yapmasını kısıtlayabilir.

Sporcularda yüksek tansiyon tedavisi

Dünya Antidoping Ajansı’na göre aşağıdaki tansiyon düşürücü ilaçlar sporcularda DOPİNG sayılmaktadır:

İdrar söktürücüler (diüretikler)

İdrar söktürücüler (idrar miktarını artıran ilaçlar, diüretikler): Asetazolamid (Acetazolamide); Amilorid, Bendroflumetiazid, Bumetanid; Etakrinik asit, Furosemid, Hidroklorotiazid, İndapamid, Kanrenon, Klortalidon, Klortiazid, Metolazon, Spironolakton, Torasemid, Triamteren, Xipamide.
Vaptanlar: Konivaptan, Mozavaptan, Tolvaptan, ve diğerleri.
Damar yolu ile verilen plazma genişleticiler: Albumin, Dekstran (Dextran), Hidroksietil nişasta, Mannitol.
Desmopressin
Probenesid

Beta blokerler

Beta blokerler: Asebutolol, Alprenolol, Atenolol, Betaksolol, Bisoprolol, Bunolol, Carteolol, Esmolol, Karvedilol, Labetalol, Metipranolol, Metoprolol, Nadolol, Nebivolol, Oksprenolol, Pindolol, Propranolol, Seliprolol, Sotalol, Timolol, ve diğer beta blokerler.
Normalde beta bloker grubu ilaçlar kalp hızın artmasını engelleyerek aşırı fiziksel güç gerektiren sporlarda sporcunun performansının artmasını da engeller. Ancak bazı spor çeşitlerinde (atıcılık, okçuluk, dart, golf, mini-golf, bilardo, otomobil sporları, serbest dalış, zıpkınla balık avlama) özellikle el titremesini engelledikleri için sporcuya avantaj sağladıkları kabul edilir ve doping sayılırlar.

Ayrıca, doping sayılan yukarıdaki ilaçlara ek olarak, bazı tansiyon düşürücü ilaçlar spor sırasında sporcunun performansını azalttığı için yüksek tansiyon hastası sporcuların tedavisinde ilk seçenek olarak tercih edilmez.

Unutulmamalıdır ki her ilacın yan etkileri vardır. Günlük hayatta sporcu olmayan bir kişinin tolere edebileceği ilaç yan etkilerini aktif bir sporcu tolere edemeyebilir. (Tansiyon düşürücü ilaç yan etkileri için buraya tıklayınız). Bunlar ortaya çıktığında, sporcunun şüphelenip hekimine sorması ve gerekirse ilacını değiştirmesi sporcunun lehine olabilir.