İnanç nedir?
İnanç (belief), en geniş tanımıyla bir kişinin belli bir iddiayı ya da varsayımı, sezgisel yol ile (hissetme) “doğru” ya da “yanlış” kabul ettiği psikolojik bir durumdur. İnanç merkezli bir beyne sahip birey için ampirik veya bilimsel ispatın bir önemi yoktur.
İnanç (veya inançsızlık), stres ve baş etme biçimi üzerinden tansiyonu (kan basıncını) etkileyebilen psikososyal bir faktördür; fakat tek başına “dindar olmak tansiyonu düşürür, inançsız olmak tansiyon yapar” gibi basit bir cümleyle özetlenemez.
İnanç / inançsızlık yüksek tansiyon yapar mı?
1. Genel çerçeve
Hipertansiyonun ana nedenleri kalıtım, yaş, şişmanlık, tuzlu beslenme, hareketsizlik, alkol, sigara gibi klasik nedenlerdir. Psikolojik stres, sosyal yalnızlık ve baş etme şekli de bu tabloya eklenen “psikososyal” bileşenlerdir.
İnanç veya inançsızlık, bu noktada daha çok “stresle nasıl baş ettiğiniz, hayata ne anlam verdiğiniz ve sosyal destek ağınız” üzerinden devreye girer.
2. Dindarlık / maneviyat ve hipertansiyon ilişkisine dair çalışmalar
Son 20–25 yılda, “dindarlık / maneviyat (religiosity–spirituality) ile yüksek tansiyon arasında bağlantı var mı?” sorusuna bakan yüzlerce çalışma yapılmıştır. Bunların çoğu, daha dindar veya manevi açıdan daha aktif kişilerin toplum ortalamasına göre biraz daha düşük yüksek tansiyon riski taşıdığını, ama sonucun her grupta aynı olmadığını göstermektedir:
- Chicago Community Adult Health Study’de 3000’den fazla yetişkin incelendi; dindarlığın farklı boyutları (dua, ibadet, anlam, bağışlayıcılık vb.) tek tek değerlendirildi.
- Sadece daha çok dua etmek, tek başına daha düşük değil, hatta hafifçe daha yüksek hipertansiyon olasılığıyla ilişkili bulundu.
- Buna karşılık “hayatta anlam bulma” ve “kendini / başkalarını affedebilme” gibi boyutlar daha düşük tansiyon ve daha az hipertansiyonla ilişkiliydi.
- A.B.D.’de yapılan bir başka çalışmada düzenli ibadete katılan (örneğin haftada en az bir kez dinî toplantıya giden) yaşlılarda, gitmeyenlere göre ortalama kan basıncının daha düşük olduğu bildirildi.
- Farklı etnik grupların incelendiği bir çalışmada, beyaz ve siyah Amerikalılarda dini toplantılara sık katılmanın daha düşük hipertansiyon ihtimaliyle ilişkili olduğu, Meksika kökenli Amerikalılarda ise bu ilişkinin belirgin olmadığı görüldü; yani fayda her grupta aynı değildi.
- 2023 tarihli geniş bir analiz, dindarlık / maneviyat ile hipertansiyon arasındaki ilişkinin cinsiyet ve ırk / etnik kökene göre farklılaştığını, bazı alt gruplarda koruyucu, bazılarında nötr, bazılarında ise karışık sonuçlar çıktığını gösterdi.
Bu veriler, dindarlığın veya ateizmin tek başına “tansiyon yapar / düşürür” şeklinde keskin bir etkisi olmadığını; nasıl yaşandığına ve hangi boyutunun baskın olduğuna göre farklı sonuçlar doğurduğunu gösteriyor.
3. İnançsızlık (ateizm / agnostisizm) ne durumda?
Çalışmaların çoğu “daha dindar – daha az dindar” ekseninde yapıldığı için, doğrudan “ateist – dindar” karşılaştırması çok azdır. Ancak şu eğilim dikkat çekiyor:
- Dini inancı olmayan ama güçlü bir sosyal destek ağı, anlam duygusu ve sağlıklı baş etme stratejileri olan kişilerde, kan basıncı açısından belirgin bir dezavantaj gösterilebilmiş değildir.
- Buna karşılık, inançlı olsun olmasın, yalnızlık, kronik stres, umutsuzluk, öfkeyi içinde biriktirme gibi durumlar hipertansiyon açısından olumsuz görünmektedir.
Yani mesele, “Allah’a / ulvi bir güce inanıp inanmamak”tan çok, stresle nasıl baş ettiğiniz, hayatta anlam bulup bulmadığınız ve sosyal ilişkilerinizin kalitesidir.
İnanç / maneviyat hipertansiyonlu hastada stresi azaltabilir mi?
Hipertansiyon tanısı almış, özellikle ileri yaş hastalarda, manevi baş etme yollarının (dua, meditasyon, dini ritüeller, topluluk desteği, anlam–amaç duygusu) psikolojik yükü azalttığına dair giderek artan sayıda çalışma var.
- Yüksek tansiyonu bulunan yaşlılarda yapılan bir çalışmada, manevi iyi oluş düzeyi arttıkça bedensel yakınmalar, kaygı, uykusuzluk ve depresyon düzeyinin azaldığı, genel ruh sağlığının daha iyi olduğu gösterildi.
- Başka bir çalışma, hipertansiyonu olan hastalarda daha yüksek “manevi iyi oluş”un daha iyi yaşam kalitesi ve daha az depresyon / anksiyete ile ilişkili olduğunu buldu.
Psikolojik yükün azalması, tedaviye uyumu ve yaşam tarzı değişikliklerini de kolaylaştırabilir; bu da dolaylı olarak tansiyonun daha iyi kontrol edilmesini sağlar.
Hipertansiyon uzun dönemde inanç / maneviyatı etkiler mi?
Direkt “yüksek tansiyon uzun vadede kişiyi dindar yapar mı / dinden uzaklaştırır mı?” diye soran çalışma çok azdır. Fakat kronik hastalık deneyimi ile manevi arayış arasında güçlü bir ilişki olduğuna dair veriler vardır:
- Kalp ve damar hastalığı olan bazı hastalarda, hastalık tanısı sonrası dua, ibadet ve manevi sorgulamanın arttığı; bunun bazılarında rahatlama, bazılarında ise “Neden ben?” tarzı olumsuz dini baş etme biçimlerine yol açtığı bildirilmiştir.
- Pulmoner hipertansiyon gibi ağır kronik (müzmin) hastalıklarda, kullanılan baş etme şeklinin (olumlu düşünme, kabul, dışsal / manevi destek arama vb.) depresyon ve kaygı üzerindeki etkisinin güçlü olduğu, bunun da yaşam kalitesini belirgin etkilediği gösterilmiştir.
Yani hipertansiyon:
- Bazı kişilerde “hayatı, ölümü ve inancı sorgulama”yı artırarak manevi yönelimi güçlendirebilir.
- Bazılarında ise “Allah beni cezalandırıyor”, “dualarım kabul olmadı” gibi olumsuz dini yorumlar üzerinden ek stres ve suçluluk yaratabilir.
Bu farklılık, kişisel inanç yapısı, aldığı sosyal ve profesyonel destek ve hastalığın ağırlığıyla yakından ilişkilidir.
İnanç / inançsızlık tek başına tansiyonu belirler mi?
- Evet: Dindarlık ve maneviyatın bazı boyutları (özellikle anlam bulma, affedicilik, destekleyici topluluk) daha düşük kan basıncı ve daha az hipertansiyonla ilişkili görünür.
- Hayır: Bu ilişki her zaman, her grupta ve her dindarlık biçiminde aynı değil; dua sıklığı gibi bazı göstergeler tek başına daha iyi tansiyonla değil, hatta bazen daha fazla hastalıkla birlikte bulunabilir (muhtemelen insanlar hastalandıkça daha çok dua ettikleri için).
- Belirsiz: Ateist ya da agnostiklerin hipertansiyon açısından “otomatik olarak daha riskli” olduğuna dair güçlü bir kanıt yoktur. Burada belirleyici olan stres düzeyi, yaşam tarzı ve sosyal / psikolojik destektir.
Dolayısıyla: İnanç veya inançsızlık, hipertansiyonun ana nedenlerinden biri olmaktan çok, stresle baş etme ve ruhsal denge üzerinden tabloyu yumuşatabilen ya da ağırlaştırabilen bir arka plan faktörü gibi duruyor.
Özet
- İnançlıysanız:
- Dua, ibadet, manevi sohbet ve topluluk desteğini, “ilaç ve yaşam tarzı değişikliklerini güçlendiren psikolojik destek unsurları” gibi düşünebilirsiniz.
- “Neden ben?”, “Bu bir ceza” tipi düşüncelerin sizi daha çok sıktığını fark ederseniz, hem dinî danışmanlık (imam, papaz, ruhani rehber) hem psikolojik destek almak faydalı olabilir.
- İnançsızsanız:
- Aynı koruyucu mekanizmaları; anlamlı ilişkiler, üretkenlik, sanat, doğa, felsefe, topluluk çalışmaları gibi alanlardan sağlayabilirsiniz.
- Önemli olan; yalnız kalmamak, duygularınızı paylaşmak ve stresle baş etmek için sağlıklı yollar bulmaktır.
- Her iki durumda da:
- Tansiyonun esas belirleyicileri hâlâ tuz, kilo, egzersiz, sigara, alkol, uyku ve genetik faktörlerdir; manevi / psikolojik boyut bunların üzerine binen bir “ayarlayıcı” gibidir.
- İnancınız ne olursa olsun, tansiyonunuzu düzenli ölçün. Hekim kontrolü ve ilaç uyumu olmadan hipertansiyonu yönetmek zordur.
Kaynaklar:
Religion/Spirituality and Prevalent Hypertension among Ethnic Cohorts in the Study on Stress, Spirituality, and Health. Ann Behav Med. 2023 Jul 19;57(8):649-661. doi: 10.1093/abm/kaad007. Ücretsiz Tam Makale erişimi
Coping styles associated with depression, health anxiety and health-related quality of life in pulmonary hypertension: cross-sectional analysis. BMJ Open. 2022 Aug 10;12(8):e062564. doi: 10.1136/bmjopen-2022-062564. Ücretsiz Tam Makale erişimi
The Effect of Spirituality on Mental Health Among Hypertensive Elderly People: A Cross-sectional Community-based Study. Mater Sociomed. 2020 Sep;32(3):218-223. doi: 10.5455/msm.2020.32.218-223. Ücretsiz Tam Makale erişimi
The interrelationship between hypertension and blood pressure, attendance at religious services, and race/ethnicity. J Relig Health. 2012 Jun;51(2):310-22. doi: 10.1007/s10943-010-9346-7. Ücretsiz Tam Makale erişimi
An examination of the relationship between multiple dimensions of religiosity, blood pressure, and hypertension. Soc Sci Med. 2009 Jan;68(2):314-22. doi: 10.1016/j.socscimed.2008.10.010. Ücretsiz Tam Makale erişimi