Tuz (Sodyum, Potasyum, Magnezyum) ve Yüksek Tansiyon

Tansiyon (kan basıncı) üzerine etkili üç çeşit tuz var

Sodyum klorür (NaCl, yemek tuzu, sofra tuzu)
Potasyum klorür (KCl)
Magnezyum (Mg)

Sodyum Klorür (NaCl, sofra tuzu, yemek tuzu)

Aşırı Sodyum klorür tüketenlerde yüksek tansiyon (hipertansiyon) daha sık görülür. Sodyum klorür tüketimini azaltmak, tansiyonu düşürücü etkisi nedeniyle kalp-damar hastalıkları gelişme riskini de azaltır.

Günde diyet ile alınan sodyum miktarının 2 gramdan az (5 gram veya bir çay kaşığı sofra tuzuna eşit) olması tavsiye edilmektedir. Bu miktara, gıdanın içinde zaten bulunan tuz da dahildir.

Sodyum Klorür tuzunun ağırlık olarak %40‘ı Sodyum, %60‘ı Klorür’dür.

Günlük tüketimde vücuda giren sodyum klorür tuzunun büyük kısmı işlenmiş gıdalar ile alınmaktadır. İşlenmiş gıdalardan uzak durmak yüksek tansiyon hastalarında tansiyon kontrolünü kolaylaştırabilir.

Çocuklarda, günlük alınan sodyum miktarındaki her 1 gram artış ile büyük (sistolik) tansiyonun 0.8 mmHg, küçük (diyastolik) tansiyonun 0.7 mmHg arttığı bildirilmiştir.

Tuza hassas olup aşırı sofra tuzu tüketenlerde gece tansiyon yükselmeleri daha sık görülür.

Yaşın ilerlemesiyle beraber yüksek tansiyonun daha sık görülüyor olması sadece Batılı yaşam tarzını benimsemiş toplumlar için geçerlidir. Sebep olarak Batılı yaşam tarzındaki aşırı tuz tüketimi ileri sürülmüştür.

Sodyum, hangi vücut fonksiyonları için gereklidir?

Su dengesinin sağlanması
Asit-baz dengesinin sağlanmadı
Sinirlerde uyarıların iletilmesi
Kasların kasılması
Bazı besin maddelerinin emilmesi ve vücutta taşınması

Sıcak ortamlarda bulunan / çalışan kişilerde aşırı terlemeye bağlı olarak sıvı kaybı ile beraber tuz kaybı da artar, günlük tuz ihtiyacı değişiklik gösterebilir.

Vücuda hangi yollarla Sodyum alıyoruz?

Sofradaki tuzluk
Gıdaların doğal olarak içerdiği tuzlar: bazı gıdaların sodyum içeriği diğerlerinden daha fazladır (havuç, pancar, kereviz ve ıspanak gibi).
İşlenmiş gıdalar.
İçme suyu: yumuşak sular, sert sulara göre daha fazla sodyum içerebilir. Suyu yumuşatan maddeler sodyum içerebilir.
Bazı ilaçlar.

Gıdalardaki Sodyum tarifleri ne anlama geliyor?

Amerika Birleşik Devletleri’nde gıda etiketleme yönetmeliklerini oluşturan ve uygulayan FDA (Amerikan Devlet kurumu) tarafından belirlenen kurallara göre gıdaların sodyum içeriği şu şekilde tanımlanır:

Sodyumsuz (Sodium-Free) veya Tuzsuz (Salt-Free): Porsiyon başına 5 miligramdan (mg) daha az sodyum içerir.
Çok Düşük Sodyumlu (Very Low Sodium): Porsiyon başına 35 mg veya daha az sodyum içerir.
Düşük Sodyumlu (Low Sodium): Porsiyon başına 140 mg veya daha az sodyum içerir.
Azaltılmış Sodyumlu (Reduced Sodium) veya Daha Az Sodyumlu (Less Sodium): Ürünün normal versiyonundan en az %25 daha az sodyum içerir. (Bu, ürünün “düşük sodyumlu” olduğu anlamına gelmez. Örneğin, normal bir çorba 800 mg sodyum içeriyorsa, “azaltılmış sodyumlu” versiyonu 600 mg içerebilir ki bu hala yüksek bir miktardır.)
Sodyumu Düşük (Light in Sodium) veya Sodyumu Az (Lite in Sodium): Ürünün normal versiyonundan en az %50 daha az sodyum içerir.
Tuz Eklenmemiş (No Salt Added) veya Tuzsuz (Unsalted): Bu, gıdanın işlenmesi sırasında hiç tuz (Sodyum Klorür, NaCl) eklenmediği anlamına gelir. Bu önemli bir ayrımdır: Ürünün kendisi, bileşenlerde doğal olarak bulunan sodyumu (örn. domates, süt ve kerevizin tümü doğal sodyum içerir) hala içerebilir. Eğer ürün “sodyumsuz” değilse, etikette “Bu sodyumsuz bir gıda değildir” ifadesi yer almalıdır.

Hangi sodyum?

Tuz ve diğer sodyum ürünleri yaygın olarak kullanılan gıda katkı maddeleri ve gıda koruyucularıdır. Sodyum tüketimine dikkate ediyorsanız, sodyum içeren aşağıdaki bileşenlere dikkat edin:

Monosodyum glutamat (MSG, Çin tuzu): yiyecek lezzetini artırmak için kullanılır
Disodyum fosfat (E339ii): Makarna ve makarnalar da dahil olmak üzere paketlenmiş gıdalarda kullanılır. Bazı peynirlerde emülgatör (birleştirildiklerinde ayrılan iki maddenin karışmasına yardımcı olmak için kullanılan gıda katkı maddeleri) olarak da kullanılır.
Sodyum aljinat (E401): Gıda endüstrisinde kıvam arttırıcı, jelleştirici ajan, emülgatör, stabilizatör ve doku iyileştirici olarak kullanılır. Günümüzde aljinat, dondurma, jöle, asitli süt içecekleri, çikolatalı süt, salata sosları, hazır erişteler, bira vb. gibi çok sayıda gıda türüne eklenmektedir.
Sodyum benzoat (E211): koruyucu olarak kullanılır.
Sodyum hidroksit (NaOH, Kostik, Kostik soda): “Hollanda Çikolatası”nın işlenmesinde kullanılır
Sodyum propiyonat (E281, sodyum propanoat): gıda koruyucusu olup ekmek ve kekte küflenmeyi engeller.

Potasyum Klorür (KCl)

Tavsiye edilenden daha az Potasyum klorür tüketimi yüksek tansiyon riskini artırır.

Böbrek yetmezliği yoksa diyetle günde 3.5 gram potasyum alımı önerilir.

Yüksek tansiyon hastalarında hem Sodyum klorür tüketiminin azaltılması hem de Potasyum klorür tüketiminin artırılması tansiyon kontrolünü kolaylaştırır.

Böbrek yetmezliği olmayan yüksek tansiyon hastaları için Potasyumdan zenginleştirilmiş tuz kullanımı (%75 NaCl, %25 KCl) önerilmiştir.

Diyetle potasyumdan zengin gıda tüketmek de vücuda alınan potasyumu artırmak için bir diğer yöntemdir:

125 gramlık orta boy bir muzda 450 mg potasyum bulunur.
Tuzlanmamış, haşlanmış bir bardak ıspanakta 840 mg potasyum bulunur.
Bir bardak Avokado püresinde 710 mg potasyum bulunur.

Potasyumdan zengin diğer gıdalar: haşlanmış brokoli, kabak, hıyar, tatlı patates, karpuz, hindistan cevizi suyu, fasulye, domates suyu, şeftali, suyu, greyfurt suyu, portakal suyu, balık, süt, yoğurt.

Magnezyum (Mg)

70 kg ağırlığındaki bir yetişkinin vücudunda yaklaşık 30 gram magnezyum bulunur. Bunun üçte ikisi kemiklerde, kalanın çoğu da kas ve yumuşak dokularda yer alır.

Vücuttaki magnezyumun %99’u hücre içindedir. Yine de, kandaki magnezyum seviyesinin 0.65 – 1.05 mmol/L arasında olması normal kabul edilir.

Magnezyumu bağırsaklar emer, kemikler depolar, böbrekler ise vücuttan atar. Bu organları etkileyen hastalıklar magnezyum dengesini de bozar.

Magnezyum vücuttaki 325 enzim sistemi için gereklidir.

Sağlıklı bir yetişkinin günde 420 mg magnezyum alması önerilir.

Yeşil yapraklı sebzeler, baklagiller, baharatlar, sert kabuklu yemişler, tahıllar, kakao, kahve, çay, su, mısır gevreği günlük magnezyum ihtiyacımızı karşıladığımız kaynaklardan bazılarıdır.

Magnezyum ve yüksek tansiyon

Vücutta magnezyum eksikliğinin tansiyonu yükselttiğine inanılmaktadır. Yüksek tansiyon hastalarında magnezyum düşüklüğü bildirilmiştir.

Yüksek tansiyon hastalarına üç ay süreyle günde 368 mg magnezyum verildiğinde büyük (sistolik) tansiyon 2 mmHg, küçük (diyastolik) tansiyon 1.78 mmHg düşmektedir. Buna göre tabii ki magnezyum alımı tek başına yüksek tansiyonu tedavi edemez, ancak (magnezyum alımına engel yoksa) günlük magnezyum alımı yüksek tansiyon tedavisine az da olsa katkıda bulunabilir.

Öte yandan, bazı tansiyon düşürücü ilaçlar da vücutta magnezyum eksikliğine yol açar. Hekiminize sorun.

Tansiyon düşürücü ilaçlar ve tuzlar

Tuz ihtiyacını etkileyen bir diğer faktör de kullanılan yüksek tansiyon ilaçlarıdır. Bazı tansiyon düşürücü ilaçlar vücuttan sodyum, potasyum ve magnezyum atarken bazıları da vücutta potasyum tutar. Bu tür ilaç kullanıyorsanız düzenli aralıklarla kanda sodyum, potasyum ve magnezyum ölçümü yaptırmanız gereklidir, hekiminize sorun.

Kaynaklar: